بیماری آتشک گلابی (Fire Blight) با عامل باکتریایی Erwinia amylovora، بدون شک یکی از مخرب‌ترین و تهاجمی‌ترین پاتولوژی‌های گیاهی در باغات دانه‌دار است. این باکتری گرم‌منفی، سیستمیک و دارای سازوکار بیماری‌زایی فوق‌العاده سریع از طریق سیستم آوندی (زایلم) و ترشحات بافتی است. ظاهر سوختگی سیاه‌رنگ شاخه‌ها و عصایی شدن سرشاخه‌ها (Shepherd’s crook) شاخص‌ترین نشانه بالینی آن است.
چرخه انتقال و نقاط بحرانی ورود پاتوژن
باکتری در شانکرهای زمستان‌گذران تنه و شاخه‌های آلوده خواب زمستانی را سپری می‌کند. با افزایش دما در بهار (دمای بالای ۱۵ تا ۱۸ درجه سانتی‌گراد) و رطوبت بالا یا بارندگی:
- شانکرها شروع به تراوش مایع حاوی باکتری (Ooze) می‌کنند.
- ناقلین (حشرات گرده‌افشان مانند زنبور عسل، شته‌ها، پسیل گلابی) و قطرات باران، باکتری را به گل‌ها می‌رسانند.
- مهم‌ترین دروازه ورود: روزنه‌های ترشحی شهددان (Nectaries) در گل‌های باز.
- آلودگی ثانویه از طریق عدسک‌ها، روزنه‌های برگ و زخم‌های مکانیکی (بر اثر تگرگ، باد شدید یا هرس ناصحیح) رخ می‌دهد.
۲. تقویم عملیاتی و شیمیایی کنترل آتشک
الف) پاییز و زمستان (خواب درختان)
- هرس بهداشتی سنگین: در زمان خواب کامل درخت، شانکرها و شاخه‌های خشک و آلوده باید بریده شوند.
- نکته کلیدی: برش باید حداقل ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر پایین‌تر از مرز ظاهری بافت آلوده و نکروزه زده شود.
- تمام شاخه‌های بریده‌شده سریعاً از باغ خارج و معدوم/سوزانده شوند.
- ضدعفونی ابزار: قیچی و اره هرس باید مرتباً با الکل ۷۰٪ یا محلول وایتکس ۱۰٪ (هیپوکلریت سدیم) ضدعفونی شوند (حتی بین هر دو درخت متوالی).
- محلول‌پاشی بعد از خزان و قبل از تورم جوانه‌ها:
- سم‌پاشی با ترکیبات مسی سنگین مانند ترکیب بردو ۲٪ یا اکسی‌کلرور مس (۳ تا ۴ در هزار) جهت کاهش بار اینوکولوم و ضدعفونی اسکار برگ‌های ریزش‌کرده و زخم‌ها.
ب) اوایل بهار (تورم جوانه تا قبل از باز شدن کامل گل)
- مرحله تورم جوانه تا نوک‌سبز (Green tip):
- محلول‌پاشی مس با دوز ملایم‌تر (ترکیب بردو ۰.۵ تا ۱٪ یا مس هیدروکسید).
- مرحله گلدهی (بحرانی‌ترین زمان مقابله):
- ترکیبات مسی غلیظ در این مرحله گیاه‌سوزی (زنگار روی میوه یا عقیمی گرده) ایجاد می‌کنند؛ بنابراین گزینه‌های تخصصی‌تر وارد عمل می‌شوند:
- ترکیبات مس شلاته / مس کلات‌شده سیستمیک یا فایتواکسین‌ها: مانند فسفیت پتاسیم که علاوه بر اثر بازدارندگی، سیستم دفاعی القایی (SAR) درخت را فعال می‌کند.
- باکتری‌کش‌های زیستی (بیولوژیک): استفاده از ترکیبات پایه Bacillus subtilis یا Pseudomonas fluorescens در زمان باز شدن ۱۰٪ و ۵۰٪ گل‌ها، با اشغال زودتر شهددان مانع از کلونیزاسیون Erwinia می‌شوند.
- آنتی‌بیوتیک‌ها (در صورت اخذ مجوز و شرایط بحرانی): در برخی کشورها استرپتومایسین یا اکسی‌تتراسایکلین توصیه می‌شود، اما به دلیل خطر ایجاد مقاومت باکتریایی و محدودیت‌های ثبت در ایران، اولویت با ترکیبات مسی کلاته با سمیت گیاهی پایین و تقویت‌کننده‌های دفاعی است.
ج) بعد از ریزش گلبرگ‌ها و در طول فصل رشد
- کنترل حشرات ناقل: پسیل گلابی، سن‌ها و شته‌ها که بافت‌های جوان را سوراخ می‌کنند، سریعاً باید پایش و مهار شوند.
- هرس تابستانه سرشاخه‌های آتشک‌زده:
- در روزهای خشک و آفتابی انجام شود (هرگز در روزهای مرطوب یا بارانی هرس نکنید).
- فاصله برش در تابستان باید بیشتر باشد: حداقل ۳۰ تا ۵۰ سانتی‌متر پایین‌تر از بافت سیاه شده.
- محل برش بلافاصله با چسب هرس حاوی قارچ‌کش/باکتری‌کش مسی پوشانده شود.
- ضدعفونی تیغه قیچی پس از هر یک برش الزامی است.
- محلول‌پاشی پس از حوادث جوی (تگرگ، طوفان شدید):
- در صورت ریزش تگرگ و ایجاد زخم، ظرف کمتر از ۲۴ ساعت باید یک دست محلول‌پاشی با ترکیب مس ضعیف (مانند مس هیدروکسید) انجام شود تا از هجوم ثانویه جلوگیری گردد.
۳. مدیریت تغذیه و عملیات به‌زراعی باغ
یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید آتشک، بافت‌های گوشتی، ترد و پررشد سرشاخه‌ها هستند:
- کنترل نیتروژن (ازُت): مصرف بیش از حد کودهای ازته (اوره، سولفات آمونیوم و…) بافت‌های بسیار لطیف و مستعدی ایجاد می‌کند که نفوذ باکتری را تسهیل می‌کند. در باغات مستعد یا آلوده، کوددهی ازته باید به شدت تعدیل شود.
- تقویت دیواره سلولی: استفاده منظم از کودهای کلسیم و سیلیکات پتاسیم باعث ضخامت دیواره سلولی و افزایش مقاومت مکانیکی در برابر رخنه باکتری می‌شود.
- تنظیم دور آبیاری: از تنش‌های شدید خشکی و سپس غرقاب کردن ناگهانی پرهیز شود. سیستم آبیاری قطره‌ای بر آبیاری بارانی یا سنتی اولویت مطلق دارد تا رطوبت تاج درخت بالا نرود.
![بیماری اتشک]()
۴. اقدامات در سطح نهالستان و احداث باغ تجاری
برای خدمات نهال و احداث باغ که در باغینو انجام می‌دهید:
- پایه‌های مقاوم: استفاده از پایه‌های رویکردی مقاوم‌تر سری OHxF (مانند OHxF 97 یا OHxF 333) به جای پایه‌های بذری فوق‌حساس.
- انتخاب ارقام: ارقامی نظیر درگزی، سیبری و هارو دیلایت نسبت به آتشک مقاومت نسبی بالاتری دارند، در حالی که ارقام ویلیامز (دوشس)، اسپادونا و شاه‌میوه بسیار حساس هستند و نیازمند مدیریت سخت‌گیرانه‌تری می‌باشند.
- قرنطینه و سلامت پیوندک: در زمان تولید نهال، پیوندک‌ها حتماً باید از پایه‌های مادری دارای گواهی سلامت و عاری از باکتری تهیه شوند.
اگر در باغات تحت بازدید یا پروژه‌های باغینو با علائم فعال (تراوش صمغ باکتریایی یا خشکیدگی سرشاخه‌ها) مواجهید، بفرمایید علائم در چه مرحله‌ای (شاخه، گل، طوقه) هستند تا فرمولاسیون دقیق بر اساس فنولوژی جاری خدمتتان تنظیم شود.
